|
دسته:
یادداشت
بازدیدها:86
تاریخ:
4 مرداد 1389
 چیرۆكهیش پێسهو، هونهرهكانیتهریچ مێژوو تایبهتوو وێچش ههن، جهدلێو مهڕهكانهنه ههتا پاو ئینترنێتی جه یهكهمین مهدرسهكانهنه، پێسهو بارۆكی، ڕۆمانیزمی، ڕهئالیزمی، سهمبۆلیزم، و دهها ئیزمێتهری ههتا سوور ڕهئالیزم و ئگزیستانسیالیزم و دنیای خیاڵاوی و پهڕ ڕهمز و ڕازی و ئاژاوێو ئی سهردهمهیه.
دهها مانای جیاوازێ پهی چیرۆكی واچیاینێ كه ههركامه تام و چێژوو وێچش ههن.
گیدووموپاسان مواچۆ: خهڵك جه كۆمهڵه جیاوازهكان پێك ئامێنێ كه مواچان: «ئازارهكێمان ساڕێژ كهردێ» سهرقاڵم كهره، خهمین و شادم كهره، بیر و ئاوهزم فره كهره، ئهمن بووزه سهر باڵهو خیاڵهكان، بجووڵنهمۆ و تهكانهم بدَه.
فورستر، مواچۆ: چیرۆكه ئهوهگێڵناو ڕاستییهكانهن بهپاو زهمانی، یهرهشهمه دماو دوهشهمهی، نیمهڕۆ دماو سۆحی، ڕژای دماو مهرگی كورته چیرۆكهو وشاردهو ژیانیهنه جه كهمترین یاگێنه، جه كهمتهرین دهقهنه.
بهڵام به واتهو سهرجهم مێژوونویسان یهكهمین شوناسهو كورتهچیرۆكی مهگێڵۆوه پهی واڵتر ئسكاتی و به گهڵاڵهو وڵاوكریایو دوێ چیرۆكێ به نامهكانوو: «دوێ گهله ورهشێ» (دو گله فروش) و «چۆوداری» (چوب دار) كه جه گۆڤاروو كرۆنیكلز و ئاوكانن گیت كه جه ساڵهو 1827 وهڵاو كریاینێوه.
واڵتر ئسكات بی به ئامیانوو دهها چیرۆك نویسێتهری پێسهو، جۆرج ئولیۆت و تامس هاردی جه ئینگلیزهنه، باڵزاك جه فهرانسهنه، پووشكین و تورگینۆڤ جه ڕووسهنه، فنیمۆر و كۆپر و هاسۆرن جه ئهمریكانه. دماو ئادَیشان مهتاومێ به كهڵهنووسهرانێو كورته چیرۆكی پێسهو: فلوبر، مووپاسان، چۆخۆف و پو و ملویلی ئاماژه كهرمێ.
ئهگهرچی جه نیمهو سهدهو نۆزدهههمی به بۆنهو بیهو دهسهڵاتوو ڕۆمانی (چیرۆكهی درێژه) كورته چیرۆكه كهمتهر ڕهنگهش بیهنه، بهڵام سهدهو بیستهمی سهدهو تهڵاییو كورتهچیرۆكی بێ.
چا سهردهمهنه وهختهی ئادگار ئالن پۆ، چیرۆكهكانوو هاسوورۆنی موانۆوه، ئاسهوارێ تیژهو تاكانێو كورتهچیرۆكه گهڵاڵه مهكهرۆ، پۆ مواچۆ جه گردوو دهقیهنه یهك وشه، چ ههرقهتی بۆ و یان ههرقهتی نهبۆ (ڕاستهوخۆ یان ناڕاستهوخۆ) جه بهرانبهروو گهڵاڵهیهنه (طرح) كه وهڵێنه وشێ بێنێ مهشیۆ نهترازیۆ. یانێ پهی ههرمانێو به ئی تێژیه و وریایه وێنانێ مهكێشم كه جه خیاڵهو كهسێوهتهر كه وهختێوه چهنی هونهرێوهتهری بهرئاوردش مهكهروو، ههستێوه گهوره و وهشش پهی وهش بۆ.
دماو پۆی كهسایهتیێوه كه ئی ههرمانێشه گێرته سهروو شانهكانشۆ، هێرمان ملویل بێ. وێش واچێ ئهمن جه «چیرۆكهی قینهم مهی» و تهنیا پهی پووڵ و پارهی چیرۆكه مهنویسوونه.
بهڵام سهرجهم چیرۆكهكانوو ملویلی پێسه: «بنیتو سرونو، بارتڵابی مۆحهڕهر (بارتلبی محرر) و لاو كریا جه كۆمهڵه چیرۆكهكانوو «پیازا» (1856) بێ كه كورتهچیرۆكێ مودێڕنه تۆمار كریا و ئی گهڵاڵه بێ كه دنیاش پۆژناره.
وهختێوه تاموو ئی هونهریته چهشته ئاوهخته، مهزانی كه چیرۆكهكانوو واری پێسهو:
«دوكتۆر جهكیل و مستهرهاید» نویسهو ئستیۆنسۆن «لتێوه یانهو» چۆخۆف «جاسووس=كنراد
تهپهی پێسه فیلهچهرمهكا (تپههایی چون فیلهای سفید) ههمینگۆی «وههار جه فیالتا»و ناباكۆفیی، «بهنگ بهنگ تۆ مهردهنی» ئسپارك و ههزارانیتهر پێسهو ئانیشانه جه تامێوه جه حهقێقهت و كورتهچیرۆكی دیاری مهكهرۆ.
جه ساڵهكانوو 1850ی تۆرگینێڤ دهس بهوهڵاو كهردهو كورتهچیرۆكێ مهكهرۆ، ئادَ و ملویل پێوهره بنهڕهتهو كورته چیرۆكی مۆدێڕنی مهمهرزنانێره، ههر ئا ڕهوته جه چیرۆكی بێ كه چۆخۆف كۆتاییش پنه مارۆ، به ڕاستی چۆخۆف (1904-1860) گهورهتهرین چیرۆك نویسوو دنیای بێ و هێشتا كاریگهریش سهروو ئێمهره مهنهن.
پهڕمایهتهرین چیرۆكهو چۆخۆفی جه ساڵهو 1890ی به واڕایو شێوهو واتهیو ئهوهگێڵنای دهقی شۆڕشیۆ گهوره وهش مهكهرۆ، شێوازیۆ كه ژیوای بێ خوای به هۆركهوت (تصادفی) و پووچ مانا كریێ، ئادَ واچێ مێژوو تهماموو مرۆڤی، مێژوێوهن و دهس كهوتێوه هۆركهوتهن (تصادفی) كه ئینه وێش چا سهردهمهنه دیاردێوه پهر ههستش تۆمار كهرد.
ئادَ زانێ خاسیو و شهریف بییهی به تهنیا، خهڵكی جه نابهرانبهری و چهڵهمهی ڕزگار نمهكهرۆ و یان زانێ كه تهنبهڵی و بهتاڵی بێ هیچ ههرمانێوه «مفت» بهدهس مهی.
چۆخۆف بهلاوهردهی و ڕزگار بیهیش جه سهرهتا، دهق، كۆتایی دهسكاریی كریاو گهڵاڵهی جه چیرۆكهنه و ههرپاسه به لاوهنیای بهراورد كهردهی كهسایهتیهكانوو چیرۆكیش و به دوور جه ههر ههرمانێوه پهی یاوای به بهرزی و یان پێدَا كهردهی و شی كهردهی و گولاله، ئهوهگێڵنای، چیرۆكهكانش پهڕ ئازار و پێسه خودوو ژیوای سهخڵهت مهگنان وهروو چهمی.
چۆخۆف سهرهتا و كۆتایی كورتهچیرۆكی مۆدێڕنه تومار مهكهرۆ، چا سهردهمهنه به جۆرێوه كاریگهریش سهروو ئی بابهتیه ههن كه چیرۆكه به تهمامی مهوۆ بهچیرۆكهی «چۆخۆف»ییه. ئێمه مهتاوم بواچمێ جۆیس واریان و به هۆو كاریگهریو چۆخۆفی، شوناسه به جۆیس چۆخۆفی مهوۆ، ڕیمۆند كارۆر و كاترین منسفیڵدیش ههم چۆخۆفییهن.
سهدهو بیسهمی به تهمامی سهدهو دهسهڵاتوو چۆخۆفییهن، بهڵام ورده ورده به هۆو مودێڕن بیهو كۆمهڵگای ئێمه چهنی جۆره كورته چیرۆكهكانی تهریش ڕووبهڕوو مهویمێ. ئهڵبهت ئێمه چهنیو دوێ سونهتێ جه كورته چیرۆكی ڕووبهڕووێنمێ، چیرۆكه به گهڵاڵهو هۆركهوتی (طرح حادپهای) و چیرۆكهو چۆخۆفی (چیرۆكه به گهڵاڵهو ڕووداوی جه لایهن ویلیام گرهاردی نامێ نریان) وهڵێو چۆخۆفیش ئی شێوه به كار ئامهن، دمایچۆ ئێڕنێست همینگوهی گهوره كارئاماو ئی بواریه بیهن، مهتاوم بواچمێ دماو چۆخۆفی همینگوهی دووهمین كهسوو كورتهچیرۆكی به ئهژمار مهی.
نموونانێوهتهری كه مهتاوم ئاماژهشان پهنه كهرمێ، چیرۆكهو «ڕاز و ڕهمزی»، «سڕ و ساخت»، «گاڵتهجاڕ» (مضحكه) نامێ بهرم، چی چیرۆكێنه مانا، ڕاستهوخۆ بێ پهرده جه دڵاو دهقیهنه مدران، سڕهو ئادَی مێزمێوه كه ئی شێوازه به شێوازوو «ڕوایت فرومانده، مغفول» ئهوهگێڵنای ئهرهمهنهی مانا كریان، و ههر پهی ئانیهینه كورته چیرۆكه چێگهنه جه دهسهڵاتوو چۆخۆفیهنه بهر مهشۆ.
گهرچی ڕوودیار كیپلینگ جه چیرۆكهكانوو «بات هێرست (1904) و «مری پێست گیت (1917) پێشكهوتهتهر بییهن.
نویسهرانی گهوره پێسه ناباكۆڤ، كالۆنیۆ، بۆرخس چی شێوازهنه ههرمانهشان كهردێنه.
جگه چی شێوازانه ئێمه مهتاوم ئاماژێوهمان به ئی چیرۆكانهیش بانێ: چیرۆكهو «شاعێرانێ، ئهستوورهیی» كه دێوهزمێوه گهورێنێ.
چیرۆكهكانوو دیلن تۆماس و دی. اچ. لارنس چی بوارهنه مهگونجیانێ. پی جۆره كورته چیرۆكهكانوو بالاردی، كۆمهڵه ههرمانانێوه كه جه دهههو 1950ی تا ئیسه كریان، جیابیهوهو كورته چیرۆكی جه دهسهڵاتوو چۆخۆفی دیاری مهكهرۆ.
دمایین ههرمانه مهشیۆ پهی چیرۆكی ژیاننامهیی (زندگی نامهای) تهرخان كهرمێ. نویسهرانوو ئی ڕهوتیه كه جه دهههو 1990ی دهسش پهنه كهردهن مهشیۆ، دیو ئهگرز، دهیوید فاستێر والاس، ویلیام تی ولمن و.. . بانێ، چیرۆكهی ژیاننامهای، خهڵكی چهنیو چیرۆكیو خهیاڵی پهیوهند مهدَۆ: و یان نویسهو چیرۆكهكانوو خهیاڵی سهبارهت بهژیای ڕاستهقینهیهن، بهڵام ههتا ئیسه ههڵای چیرۆكهو هۆركهوتی (حادپهای) و چیرۆكهو چۆخۆفی سهروو ئێمهوه كاریگهریشا ههن پی جۆره ئێمه ڕووبهڕوو 5 شێوازی جه كورتهچیرۆكێ ههنمێ:
1)چیرۆكهو گهڵاڵهو هۆركهوتی (طرح حادپهای)
2)چیرۆكهو چۆخۆفی
3)چیرۆكهو نیمه ڕۆمانی (نیمه رمان)
4)چیرۆكهو سڕوساخت (راز و رمزی)
5)چیرۆكهو گاڵهتهجاڕ (مضحكه، مهسخهره)
.... سهرچهمه : گوڵستانه
مطالب مرتبط:
ههورامان / هادی سپنجی - پاوهخێڵو شاخی / ئهحسهنی رهشیدی( تهرسی ) کۆرته چێرۆکی ههورامی/ جهما ...وههار / باقی شهفێعی - پاوهبۆ یهكهم جار فلیمێكی ههورامی "مڵوه ... |
سخن کۆمهکاڵ
