بسیاری از صاحب­نظران بر این باورند که کتابخانی و به طور کلی مطالعه، سیر در اندیشه و تفکّر دیگران و گشودن پنجره­ای به دنیای ناشناخته­هاست. کتاب خواندن یک فعالیّت مفید برای درک کردن اطّلاع یافتن و آگاه شدن است و انسان را در درک خود و تعیین سرنوشت خویش و جامعه­اش فعالانه شرکت می­دهد. اگرچه امروزه شبکه­های اطّلاع رسانی بخش عمده­ای از اوقات افراد هر جامعه­ای را برای کسب اطّلاعات به خود اختصاص می­دهند؛ اما باید اذعان داشت که این نوع اطّلاعات یا از عمق وژرفای لازم برخوردار نیستند و یا اگرهم باشند، ماندگاری، اثربخشی و لذّت حاصله از کتاب خوانی را ندارند. زیرا اگرچه در وب­ها و شبکه­های تلویزیونی، رادیویی، ماهواره­ای، تلفن همراه و ... انواع اطّلاعات به معرض نمایش گذاشته می­شود، اما آن معلومات که از کتاب گرفته شود، ماندنی­تر و مؤثرتر هستند.

هنگامی که فرد کتاب به دست می­گیرد و سرگرم مطالعه می­شود، رابطه­ای با کتاب برقرار می­کند که به نوعی راحتی و آرامش روح و روان را در پی دارد. با این وجود بسیاری از مردم از این لذّت محروم­اند و بسیاری خود را از آن محروم کرده­اند و به تبع آن، این عادت پسندیده را به فرزندان خود نمی­آموزند. عادت به مطالعه امری است، اکتسابی و گرایش به آن هم باید از دوران کودکی پرورده شود. مطالعه را می­توان یک حس قلمداد کرد؛ حسی که باید برانگیخته شود تا فرد با کتاب و کتاب خوانی مأنوس گردد؛ افزون بر آن مطالعه نیاز زندگی روزمره است. هر فرد با خواندن کتاب اهداف خاصی را دنبال می­کند امّا افزایش اطّلاعات انگیزه­ی اصلی هر مطالعه­ای است و هر کس با این نیّت به سراغ کتاب می­رود. امّا در کنار آن گذراندن اوقات فراغت، افزایش سرگرمی­ها، بالا بردن سطح عزّت نفس، آشنایی با واژگان و ... نتیجه­ی جانبی مطالعه است و با خواندن هر کتاب یکی از این نتایج حاصل می­شود و پنجره­ای به دنیای تیره­ی هرکس گشوده می­شود. با هر کتابی که خوانده می­شود، بر اطّلاعات و علم فرد لایه­ای افزوده می­شود. امّا به راستی جایگاه کتاب در خانه­ها و خانواده­های ما کجاست؟ از نظر فرهنگ کتابخوانی در چه سطحی هستیم؟ آیا کتاب در سبد فرهنگی خانواده­ی ما جایگاهی دارد؟ آیا به کتاب هم به عنوان یکی از نیازهایی که برای تأمین آن هزینه­ای را متحمل می­شویم، می­نگریم؟ شبانه­روز چند دقیقه را با کتاب سپری می­کنیم؟ در سال چقدر برای خرید کتاب هزینه می­کنیم؟ در کنار سایر تفریحات چندبار به کتاب خانه سر می­زنیم؟ آیا همان قدر که برای خرید کالاهای مصرفی زودگذر هزینه می­کنیم، برای کتاب که غذای روح ما و فرزندانمان است و در ضمن ماندگارتر و تأثیرگذارتر هم هست، هزینه می­کنیم؟ آیا کتاب را برای بیدار شدن می­خوانیم یا بهتر خوابیدن؟

اینها و چندین سوال مشابه دیگر در زمینه­ی مطالعه و رغبت ما به آن مطرح می­شوند و ما کمتر به دنبال پاسخ آن و دلایل اُفت رونق مطالعه در میان خود و نسل نوجوان و جوان هستیم. این رکود مطالعه و این بی­علاقگی به کتاب در تمام سطوح جامعه­ی ما ریشه دوانیده است. برای اثبات این مدعا آماری را که یک ماه بعد از نمایشگاه بین المللی کتاب در سال 89  منتشر شده است از نظر می­گذرانیم:

در کشور ما هر نفر در 1892 روز فقط یک کتاب می­خواند. بر طبق آمار مردم کشورهای در حال توسعه نزدیک به 80 درصد جمعیت جهان را تشکیل می­دهند، اما کمتر از 30 درصد کتابهای مصرفی را تولید می­کنند و کمتر از این نسبت به کتاب خوانی مشغولند. این در شرایطی است که کشورهای توسعه یافته با جمعیتی حدود 20 درصد جمعیت جهان 70 درصد کتابهای مصرفی جهان را تولید می­کنند. در فرانسه با جمعیتی حدود 55 میلیون نفر هر روز 350 هزار جلد کتاب به فروش می­رسد. امّا در کشور ما هر نفر حدود 6 سال یک جلد کتاب می­خواند. نتایج یک تحقیق مطالعه­ی آزاد در میان نوجوانان و جوانان را بسیار پایین نشان می­دهد. طبق این تحقیق سهم مطالعه­ی غیردرسی هر دانش­آموز 5/5 دقیقه در 482 از اوقات فراغت - تعطیلات -  در شبانه­روز است. در حالیکه همین دانش­آموز 187 دقیقه از اوقات فراغت خود را بدون برنامه سپری می­کند. بیشتر وقتش را با تلویزیون می­گذراد و بقیه را به امور شخصی اختصاص می­دهد.

بر اساس این تحقیق این آمار بین دختران و پسران هم متفاوت است. به طوریکه دختران 9/5 و پسران 3/3 دقیقه کتاب غیردرسی می­خوانند. ضمن اینکه در سبد هر خانواده ایرانی کمتر از 5/0 درصد به خرید کتاب اختصاص دارد که این نشان دهنده­ی اهمیت کم مطالعه در میان مردم ایران است. کشور ما با 70 میلیون نفر جمعیت، 1 میلیون و 29 هزار عضو فعال در کتاب خانه­ها دارد. این در حالی است که 30 تا 40 درصد مردم کشورهای توسعه یافته عضو کتاب خانه هستند و سرانه دریافت امانتی کتاب آنها 70 برابر کشور ماست. این تحقیق به خوبی نشان می­دهد که کتاب و کتاب خوانی در چرخه­ی زندگی ما یا جایگاهی ندارد و یا جزء اولویت­های آخر ماست. بدیهی است تا زمانی که نگاه ما به کتاب و مطالعه اینگونه باشد، وضعیت ما از این اسفبارتر است. لازم  که نسل امروز با احساس مسئولیت بیشتر به مطالعه اهتمام بورزد و در اوقات فراغت خود سهمی هم برای اُنس بیشتر با کتاب قائل شود. افزون بر این عدم اقبال جوانان و نوجوانان ما به مطالعه و کتاب خوانی دلایل زیادی که در زیر به برخی از آنها اشاره می­شود. امید است تا با چاره­اندیشی بهتر زمینه­ی آشتی با کتاب در جامعه­ی ما فراهم شود.

• 1) گران بودن کتاب و ناتوانی علاقه­مندان به خرید کتابهای دلخواه خود.
• 2) کهنگی و قدیمی بودن کتب موجود در کتاب­خانه­های عمومی و بی­توجهی به تجهیز کتاب خانه­ها و انتخاب کتاب­ها بر مبنای سلایق محدود.
• 3) عدم تناسب نظام آموزشی در مدارس و دانشگاه­ها با نیازهای مطالعاتی نوجوانان و جوانان.
• 4) رکود علمی و پژوهشی در مراکز فعال در حوزه­ی نوجوانان و جوانان.
• 5) فقدان فرهنگ مطالعه و کتابخوانی در خانواده­ها و در میان والدین.
• 6) حجم انبوه مطالعات تحصیلی که عامل گریزان نمودن دانش­آموزان و دانشجویان از امر مطالعه شده است.
• 7) افراط و تفریط­ در امور تفریحی که زمینه­ساز بروز ناهنجاری­های اجتماعی از جمله بی­توجهی به امر مطالعه می­شود.

سابق خسروی
دبیر دبیرستان­های پاوه

 .................................... 

 یادداشت فوق به بهانه فرا رسیدن تعطیلات تابستانی و سردرگمی دانش­آموزان فراهم شده است. امید است که در این تعطیلات با بهره­گیری بهینه از اوقات فراغت، سهمی هم برای مطالعه در نظر بگیرند.