مقدمه

زلزله اي سهمگين شهرم را لرزاند . آن زلزله و عواقب دردناکش اولين نبود . آخرين هم نبود . هنوز هم زمين سرزمينمان مي لرزد و مردم نه از زلزله که از آوار ساختمانها، آواره و يا روانه گور ميشوند .

مرا يادت مي آيد؟ کمي فکر کن کاش يادت نيايد . کاش مرا از ياد برده باشي... من اما تو را خوب يادم هست ؛ کنار در روي ميز دوم مي نشستي . يادت آمد ؟ کاش مرا و آن روزها را از ياد برده باشي - آن روزهاي سياه با لباسهاي سياه و  معلم هاي هميشه عصباني . من هم مي خواهم فراموششان کنم . نمي شود اما ... کاش کودکي من- کودکي ما ديگر تجربه نشود؛ هيچگاه و هيچ جا . کاش همه از ياد ببريم.(1)

باتوجه به رشد جمعيت و افزايش شهرنشيني ، توجه به حوادث طبيعي وكاهش آسيب پذيري شهري در برابر آن به عنوان يك پارامتر اثرگذار و تعيين كننده در برنامه ريزي شهري ضروري است يکي از تمهيداتي که در كاهش آسيب پذيري شهر در برابرسوانح طبيعي وجود دارد ارزيابي آسيب پذيري و ارائه راه حل هاي مقاوم سازي ساختمان هاي موجود ونيز احداث ساختمانهاي جديد منطبق بر آيين نامه هاي لرزه اي مي باشد در اين مطالعه نگارنده درصدد بکارگيري رويکرد فني، جهت ارزيابي آسيب در پروژه هاي ساختماني در بعد محلي است که در اين نوشتار بر اساس آيين نامه هاي موجود وضعيت آسيب پذيري تعدادي از ساختمانهاي شهر پاوه مورد بررسي قرار گرفته اند.

اصولا پژوهش هاي لرزه شناسي براي احداث پروژه هاي مختلف عمراني، صنعتي، شهرک سازي و تاسيسات شهري از چنان اهميتي برخوردار است که اجراي اينگونه پروژه ها بدون در نظر گرفتن پارامتر هاي طرح مقاوم در برابر زمين  لرزه قابل توجيه  نمي باشد. اين پژوهشها بايد در مقياس محلي انجام شود تا بتواند ايده واقع بينانه اي از نيروهاي زمين ساخت بدست آورد. چرا که ساختار زمين طبيعي در نواحي مختلف متفاوت است ونمي تواند الگوهاي لرزه اي منطقه اي را براي طراحي ساختمان در منطقه ديگر بکار برد.

بررسي لرزه خيري شهر پاوه در آيين نامه زلزله :

در آيين نامه زلزله ايران (2800) درجه بندي خطر نسبي زلزله شهرها ارائه شده است، شهر پاوه در ويرايش سوم اين آيين نامه جزء مناطق با خطر نسبي زياد با شتاب حداکثر 3/0 شتاب ثقل طبقه بندي شده است که در جدول زير که بر گرفته از اين آيين نامه است قيد شده است 

 با توجه به جدول و شکل داده شده لزوم بررسي وضعيت ساخت و ساز در شهر پاوه و ارزيابي آسيب پذيري ساختمانهاي ساخته شده قابل توجه مي­باشد که اين مهم در سايه نظارت مستمر و دقيق دستگاههاي ذي ريط و مشارکت همگاني مردم محقق مي­شود.

مطالعه موردي آسيب­پذيري 8 ساختمان شهر پاوه قبل و بعد از وقوع زلزله:

بررسي آسيب پذيري لرزه اي ساختمانها به دو روش کيفي و کمي انجام مي­شود در اين مطالعه روش کيفي مطابق با آيين نامه ATC40 جهت بررسي آسيب ساختمانها قبل از زلزله استفاده شده است و بررسي آسيب ساختمانها بعد از زلزله بر اساس روشهاي کمي با استفاده از نرم افزارهاي شبيه سازي صورت گرفته است. ساختمانهاي مورد مطالعه در نقاط مختلف شهر انتخاب شده­اند که مشخصات آنها در جدول زير آمده ­اند:

در شهر پاوه بالغ بر 80 درصد ساختمانها از نوع ساختمانهاي با مصالح بنايي مي­باشند به همين دليل ساختمانهاي انتخاب شده جزء اين دسته از ساختمانها مي­باشند. در زير توضيح مختصري در مورد اين نوع سيستم سازه اي آورده شده است.

منظور از ساختمان هاي با مصالح بنّايي، ساختمان هايي است که با آجر، بلوک سيماني و يا با سنگ ساخته مي شوند و در آن ها تمام و يا قسمتي از بارهاي قائم توسط ديوارهاي با مصالح بنّايي تحمل مي گردد . بنابراين، ساختماني که در آن قسمتي از بارهاي قائم توسط ديوارهاي با مصالح بنّايي و قسمتي ديگر توسط عناصر فلزي و يا بتن مسلح تحمل شود در رديف ساختمان هاي با مصالح بنّايي محسوب مي شود با توجه به اينکه اين ساختمانها حتّي در زمان وقوع زمين لرزه هايي متوسط خسارت هاي فراوان مي ديدند لذا نامناسب بودن مصالح بنايي جهت استفاده در ساخت ساختمان بر همگان آشکار شد. امروزه آيين نامه هاي ساختماني بسياري از کشورها ساخت بنا با مصالح بنايي را ممنوع کرده اند و يا حدا قل تعداد طبقات اين چنين ساختمانها را به دو طبقه محدود نموده اند که در حالت اخير نيز مسلح نمودن ديوارهاي آجري ساختمان با استفاده از تير يا ستون هاي بتني (شناژهاي افقي و قائم) که درون اين ديوارها قرار مي گيرد بصورت اکيد توصيه شده است. ولي به دلايل اقتصادي ، سهولت توليد و ساخت، خاصيت عايق بودن خوب و نما سازي همچنان کاربرد اين مصالح در ساخت ساختمان رواج دارد. به دليل وزن بسيار زياد و همچنين به علت آنکه ديوارهاي آجري اينگونه ساختمانها در صفحه خود بسيار سخت مي باشند لذا نيرويي که در زمان وقوع زلزله به آنها انتقال مي يابد بسيار بزرگ مي باشد . هنگام اعمال نيروي جانبي به سبب تردي و شکنندگي مصالح مورد استفاده، سريعاً در ديوارهاي اين ساختمانها ترك هاي قطري(ضربدري) ظاهر شده که نتيجه آن کاهش مقاومت ساختمان و بدنبال آن نابودي کامل بنا نتيجه خواهد شد . با نگاهي به تاريخچه زلزله هاي کشور ايران ساختمانهاي بنايي که تحت اثر زلزله هاي با بزرگاي 5 ريشتر يا بيشتر قرار گرفته اند بصورت جدي آسيب ديده اند و قابليت بهره برداري خود را حداقل در روزهاي اوليه وقوع حادثه از دست داده اند. براي شناخت بهتر خواننده از مفهوم عددي شاخص خسارت و درک فيزيکي آن در ساختمان طبقه بندي به صورت زير آورده شده است: 

  نتايج حاصل از اين تحقيق در نمودارهاي زير آمده است:  

 با توجه به نمودار بالا ديده مي­شود که ساختمانها قبل از وقوع زلزله داراي آسيب درجه صفر بوده و داراي سطح عملکرد قابليت استفاده بي وقفه مي­باشند.  

 با توجه به نمودار بالا، آسيب وارده بر ساختمانهاي A و E  متوسط مي­باشد که با توجه به سن اين ساختمانها انتظار مي­رفت که آسيب وارده کمتر از متوسط باشد ولي نتايج نشان از آسيب متوسط و بيشتر را دارد در بقيه ساختمانها نتايج آسيب جدي و عدم استفاده از ساختمان حداقل در روزهاي اوليه بعد از زلزله را نشان مي­دهد در نمودار زير مقايسه­اي بين حالت قبل و بعد از زلزله آمده است.  

 همانطور که در نمودار بالا مشاهده مي­شود اختلاف زيادي بين شاخص آسيب قبل و بعد از زلزله وجود دارد که نشان دهنده اين نکته است که ساختمانهاي شهر پاوه در مقابل زلزله بسيار آسيب پذير بوده و نياز به تمهيدات ويژه براي بهسازي و مقاومسازي دارند لازم به ذکر است که ساختمانهاي بافت قديمي شهر در مقايسه با اين ساختمانها که مورد مطالعه قرار گرفته اند بسيار آسيب پذير تر بوده و با توجه به آسيب وارده به ساختمانهاي مورد مطالعه انتظار مي­رود که ساختمانهاي بافت فرسوده شهر در هنگام وقوع زلزله (زلزله مبناي طراحي) به طور کامل نابود شوند پس اين تحقيق شايد بتواند محرکي باشد تا مسئولان و مردم در اين مورد آگاه شوند و نسبت به علاج واقعه قبل از وقوع اقدامات لازم را انجام دهند در اين راستا از سوي مسئولان و دست اندر کاران صنعت ساخت و ساز شهرستان اقدامات بايسته صورت گيرد.

راهکارهاي بسيار کلي در جهت کاهش آسيب در ساختمانهاي بنايي بر مبناي آيين نامه 2800

در حال حاضر براي ساختمانهاي مسکوني بهترين سيستم موجود که به نوعي از مصالح سنتي استفاده مي کند ساختمان بنايي با کلاف(مسلح) مي باشد که در کشور از نظر طراحي و اجرا اين ساختمان ها داراي تجربه طولاني هستيم و با توجه به نتايج زمين لرزه ها مي توان گفت ساختمانهاي بنايي کلاف داري که طبق آيين نامه 2800 ساخته شوند خواهند توانست در برابر زمين لرزه نسبتا شديد مقاومت نمايند .اين در حالي است که اين گونه ابنيه ارزان تمام شده و تخصص و مهارت نسبتاً کمي براي اجراي آنها لازم بوده؛ بکار گيري ملات ماسه سيمان و بتن مرغوب براي آجر چيني و کلافها، استفاده از ميل گرد کافي و دقت در بهم بستن کلافها، اتصال مناسب ديوارها با يکديگر و سقف مي تواند باعث رفتار قابل قبول اين سازه ها در برابر زلزله گردد. به هر حال اگر مقررات و ضوابط ساختماني موجود مورد رعايت عموم قرار مي گرفت، خسارات زمين لرزه ها اهم از مالي و جاني به طور چشمگيري کاهش پيدا مي کرد. البته با وجود اطلاعات فراوان متخصصين کشور در مورد مقاوم سازي ، متاسفانه اين اطلاعات در عمل جايگاه مناسبي پيدا نکرده است . بدون شک بالا بردن کيفيت مصالح و نحوه ساخت، يکپارچگي سقف و سبک کردن آن و نيز تعبيه عناصري که نرمي ساختمانها را افزايش دهد(مانند کلافهاي افقي) مي تواند سبب افزايش مقاومت ساختمان شود اما هيچيک از اين تمهيدات به معناي تضمين پايداري قطعي سازه در مقابل زلزله هاي مخرب نيست ولي عاملي براي حفظ جان ساکنين خواهد بود.

در پايان بايد در نظر داشت که گستردگي بلاياي طبيعي و فاجعه هاي انساني ناشي از آن ، تنها به جهت بي رحمي طبيعت نيست بلکه بخش قابل  توجهي از آن متوجه ضعف مديريت و بي توجهي برنامه ريزان به زير ساخت ها و واقعيت هاي موجود است اصولا چرا بحران به وقوع مي پيوندد ؟ و براي مديريت بهتر آن ، پيش از روي دادن يا حين روي دادن و پس از روي دادن چه اقداماتي بايد انجام داد؟ متأسفانه حتي با بهترين چارچوبها و بيشترين آمادگيها نمي توان از بروز بحران پيشگيري کرد. اما با درك اصول اساسي مديريت بحران مي توانيم از اثرات بد آن بکاهيم. (ادامه دارد)

آرمان کارگری / فوق لیسانس عمران

مراجع

(1)-" کاش کودکي من- کودکي ما ديگر تجربه نشود؛ هيچگاه و هيچ جا" سازمان غيردولتي جمعيت کاهش خطرات زلزله ايران- سميرا بزرگي

(2)-جلالي، عبدالرحيم؛ كارگري، آرمان، « ارزيابي کيفي و كمي آسيب­پذيري ساختمانها»، سمينار كارشناسي ارشد، دانشكده مهندسي عمران ، دانشگاه تبريز، 1385

• [3]- Applied Technology Council, "Seismic Evaluation and Retrofit of Concrete Buildings", Report ATC40, 1996
• [4]- Chopra, A.K Goel, R.K, "A model pushover analysis Pprocedure to estimate seismic demands for buildings", Report No. PEER-2001.03.
• [5]- Reinhorn, A. M., Kunnath S. K., and Valles-Mattox R., IDARC 2D Version 6.01: Users Manual. Department of Civil Engineering, State University of New York at Bufallo, 1996.